धर्मांतरित बौद्ध महिलांच्या सामाजिक समस्या व सक्षमीकरण

धर्मांतरित बौद्ध महिलांच्या सामाजिक समस्या व सक्षमीकरण 150 150 aces
धर्मांतरित बौद्ध महिलांच्या सामाजिक समस्या व सक्षमीकरण

श्री. संजय चंद्रभान मेश्राम
संशोधनकर्ता

प्रा. डॉ. विठ्ठल चव्हाण
मार्गदर्शक
समाजशास्त्र विभाग प्रमुख,
आदर्श कला व वाणिज्य महाविद्यालय,
देसाईगंज (वडसा) जि. गडचिरोली

Published in March 2026
सारांश

1956 साली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या धर्मांतरामुळे दलित समाजाला सामाजिक समता, मानवी प्रतिष्ठा व स्वाभिमान मिळविण्याची दिशा प्राप्त झाली. या परिवर्तन प्रक्रियेत धर्मांतरित बौद्ध महिलांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची राहिली आहे. तथापि, धर्मांतरानंतरही या महिलांना विविध सामाजिक, आर्थिक व सांस्कृतिक समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे. प्रस्तुत संशोधनात धर्मांतरित बौद्ध महिलांच्या सामाजिक समस्या व त्यांच्या सक्षमीकरणाच्या प्रक्रियेचा सविस्तर अभ्यास करण्यात आला आहे.
प्रस्तुत संशोधनात शिक्षणाचा अभाव, आर्थिक दुर्बलता, रोजगाराची असुरक्षितता, सामाजिक भेदभाव, कौटुंबिक हिंसाचार आणि आरोग्यविषयक समस्या या प्रमुख अडचणींचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. पितृसत्ताक मानसिकता व जातीय पूर्वग्रहांमुळे महिलांच्या सामाजिक सहभागावर मर्यादा येताना दिसतात. धर्मांतरामुळे वैचारिक मुक्तता व आत्मसन्मान मिळाला असला तरी सामाजिक वास्तवात परिवर्तनाची गती संथ असल्याचे आढळते. सक्षमीकरणाच्या दृष्टीने शिक्षण, आर्थिक स्वावलंबन, कायदेशीर जागृती, आरोग्य सुविधा आणि राजकीय सहभाग या घटकांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. शासनाच्या विविध कल्याणकारी योजनांचा लाभ उपलब्ध असला तरी त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी आवश्यक आहे. या संशोधनातून असे निष्कर्ष निघतात की, धर्मांतरित बौद्ध महिलांचे सर्वांगीण सक्षमीकरण साधण्यासाठी शासन, समाज व स्वयंसेवी संस्थांचे संयुक्त प्रयत्न अत्यावश्यक आहेत.