संत गाडगे महाराज (१८७६–१९५६) हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि नैतिक परिवर्तनाचे अग्रदूत मानले जातात. त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू होता समाजातील दैन्य, अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि असमानता यांचा नाश करून स्वच्छतेचा, श्रमसंस्कृतीचा व शिक्षणाचा प्रसार करणे. संशोधनाच्या दृष्टीने पाहिल्यास, गाडगे महाराजांचे कार्य पारंपरिक संतविचारापेक्षा व्यावहारिक सामाजिक सुधारणा आणि मानवतावादी कृतीवर अधिक आधारित होते. त्यांनी प्रवचन, भजन, कीर्तन यांसारख्या सांस्कृतिक साधनांचा वापर समाजजागृतीसाठी केला, परंतु त्यांचे मुख्य योगदान प्रत्यक्ष कृतीतून दिसते—गावोगाव फिरून त्यांनी रस्ते, विहिरी, स्मशानभूमी, धर्मशाळा व शाळांची उभारणी केली.
अस्पृश्यता, जातीभेद आणि धार्मिक आडाखे यांवर त्यांची तीव्र टीका होती. त्यांच्या मते “धर्म म्हणजे माणुसकी” आणि “सेवा हीच उपासना” हे विचार सामाजिक सुधारणा चळवळीचे वैचारिक आधारस्तंभ ठरतात. संशोधनातून दिसते की गाडगे महाराजांनी समाजातील संसाधनांचे समतोल वापर आणि लोकसहभागावर भर दिला. समाजकार्यात त्यांनी दानधर्म स्वीकारला नाही, तर श्रमदान व जबाबदारीची संस्कृती बिंबवली. त्यामुळे त्यांच्या चळवळीला वर्णनात्मक स्वरूपापेक्षा क्रियात्मक आणि जनसहभागी मूल्य मिळाले.
स्वच्छतेच्या मोहिमांद्वारे त्यांनी सार्वजनिक आरोग्य आणि पर्यावरणजागर यांची पायाभरणी केली; हे कार्य आजच्या स्वच्छ भारत अभियानाच्या मूल्यांशी साम्य दर्शवते. अभ्यासातून असेही दिसून येते की त्यांच्या कीर्तनांमध्ये सामाजिक संदेश, विवेकवाद आणि शिक्षणाची आवश्यकता यांचे सातत्याने प्रतिपादन केले जाते. त्यांच्या प्रेरणेने स्थापन झालेल्या शैक्षणिक संस्था, वसतिगृहे आणि धर्मशाळा आजही त्यांच्या सेवाभावाच्या वारशाचे साक्षीदार आहेत.
अशा प्रकारे, संत गाडगे महाराजांचे सामाजिक कार्य हे फक्त आध्यात्मिक उपदेश नसून प्रत्येक कृतीतून समाजपरिवर्तन घडविणारी एक सशक्त प्रयोगशील चळवळ होती. त्यांच्या कार्याचा अभ्यास आधुनिक सामाजिक सुधारणा, जनसहभाग आणि मानवतावादी मूल्यांच्या दृष्टीने आजही संदर्भयोग्य ठरतो